Architektura drewniana

Okolice Puszczy Białowieskiej są regionem, w którym architektura drewniana wciąż przeważa, szczególnie w wiejskim krajobrazie. Siedliska z drewnianą zabudową domów i pomieszczeń gospodarskich, cerkwie, przydrożne kapliczki i krzyże malowniczo wpisują się w pełną zieleni przyrodę.

chata z okiennicami

Bliskość Puszczy, a co za tym idzie, obfitość i dostępność drewnianego surowca, kształtowały specyfikę tutejszej architektury od jej zarania. Kunszt stolarski był przez wieki udoskonalany, a zawód stolarza-cieśli był jednym z najbardziej poważanych. Rozwinęło się wiele charakterystycznych wytworów świadczących o wartości lokalnego rzemiosła drewnianego. Przykładem może być ,,sunduk” – rodzaj kufra ozdobnego, wciąż spotykanego w wielu domach, w którego wytwarzaniu do mistrzostwa doszli w międzywojniu stolarze z miejscowości Szereszewo (dziś leżącej po stronie białoruskiej).

Architekturę drewnianą odnajdziemy na prawie każdym, wybranym przez nas szlaku. Wystarczy tylko, aby przecinał on obszary wiejskiej zabudowy. Obiekty warte szczególnej uwagi zostały oznaczone na mapie  ARCHITEKTURA

 DSC_7935s

Polecamy również szlak ,,Drzewo i sacrum” przemierzający tereny z najcenniejszymi zabytkami architektury drewnianej zachowanymi na podlaskiej wsi.

Dla wszystkich tych, którzy chcą głębiej zapoznać się z charakterystyką architektury regionalnej zapraszamy poniżej do zapoznania się z opisem tradycyjnego wiejskiego domu oraz cerkwi.

 

DOM

Najstarsze drewniane domy, które przetrwały do naszych czasów, pochodzą jeszcze z końca XIX w. Ich układ pomieszczeń składa się z chaty, sieni i komory. Obok nich budowano również domy składające się z chaty oraz małej mieszkalnej komórki, odciętej od składu na kartofle, zwanej „prystienok”. Po przeciwnej stronie sieni była na ogół ciemna komora, niekiedy jednak wycinano w belce ciemne okienko. W tym czasie budowano także domy składające się z dwóch pomieszczeń mieszkalnych: chaty i wałkierza. Nie wykluczone, że wałkierz powstał z podziału chaty tzw. ścianówką. Ścianówka to wolno stojący piec grzewczy wąski i dość długi, uzupełniony deskami, tworzył ściankę, która dzieliła chatę na dwie części.

DSC_3144

CHATA

Jedna izba czyli chata, z konieczności stawała się wielofunkcyjna. W niej bowiem wszyscy spali, jedli, wypoczywali, wykonywali zabiegi higieniczne oraz czynności związane z gospodarstwem domowym (przygotowywanie posiłków, pranie), w chacie wykonywano także wiele czynności gospodarczych, jak przygotowywanie karmy dla zwierząt. W czasie dużych mrozów przynoszono do chaty cielęta, jagnięta, drób, które wtedy przebywały z ludźmi. W chacie także wykonywano czynności dotyczące wytwórczości domowej, np. tkactwo. Odbywały się w niej również uroczystości rodzinne i świąteczne, a także przyjmowano gości.

SIEŃ

Sień poza podstawową funkcją komunikacyjną i ochronną (chronienie izby przed zimnem) pełniła też funkcje gospodarcze. Tutaj stawiano żarna, stępy, leżały drobne narzędzia gospodarcze i rolnicze, w szpary w ścianie zatknięte były sierpy, a na wbitych w zrąb kołkach wisiały robocze ubrania.

KOMORA

Komora pełniła i pełni do dziś funkcje przede wszystkim schowkowe. Przechowuje się w niej zapasy żywności, dawniej stały tu wydłubane w pniach pionowe i poziome kadłuby na mąkę, do dziś spotykamy beczki z kapustą, różne bednarskie naczynia, dzieże, w skrzyniach i kufrach leżą ubrania, płachty, ręczniki itp. W domach wieloizbowych część funkcji chaty przejmuje wałkierz lub spalnia. W wałkierzu prócz sprzętów do spania (pałaty, później łóżka, czy szlabanki) często był także przechodzący z chaty tył pieca chlebowego z obszernym miejscem do spania, ale bez części do  gotowania, która znajdowała się w chacie. Zdarzało się jednak, że w wałkierzu stał cały piec i wówczas pomieszczenie to pełniło rolę dzisiejszej kuchni, a chata nabierała charakteru bardziej reprezentacyjnego.

DSC_9013

IKONY

W każdej izbie mieszkalnej, w sieni, komorze, stodole i stajni zawieszone były ikony, które miały chronić dobytek przed rabunkiem i pożarem. Ikona wisząca w komórce przystrojona była barwnie malowaną firanką z białego papieru, natomiast wisząca w chacie osłonięta była długim, haftowanym ręcznikiem. Na ścianie w komórce wisiały makatki z białego płótna oraz „kartina”, czyli wiele małych fotografii naklejonych na karton oprawiony w ramę. W sieni ściany były niebielone. Wzdłuż ścian sieni stały ławy, w jednym kącie żarna. W komorze były dwie skrzynie, już wówczas służące do przechowywania mąki, dalej zasieki na zboże oraz kufry z ubraniami, płótnem.

 STÓŁ

Stół pełnił zawsze wśród pozostałych sprzętów rolę wyjątkową. Stojąc pod ikonami bez wątpienia stanowił ważną część świętego kąta. Nakryty był białym, podłużnym ręcznikiem, niezdobionym, tzw. nastolnicą. Na stole musiał zawsze leżeć chleb, „jak chleb nie na stole, to nie chaziain”. Nie uznawano gospodarza u którego nie było chleba na stole, „nawet za jego syna żadna dziewczyna nie wyszłaby za mąż”. W mieszkaniach, w których zachował się święty kąt, stół nadal jest nakryty obrusem, ale raczej nie spotyka się na nim chleba, lecz różne drobiazgi, jak kwiatek w doniczce lub w wazoniku, często sztuczny, spotykany nawet w nowocześnie wyposażonych wnętrzach.

 

CERKIEW

Cerkwie są budowane według określonej formy, która jest wyrazem religijnej symboliki Prawosławia. Zwrócone są ołtarzem na wschód, ponieważ ze wschodu przychodzi wraz ze słońcem światło i życiodajne ciepło. Również na wschodzie znajdował się biblijny utracony raj i stamtąd przyszło zbawienie. Szeroko rozpowszechniona jest podłużna forma świątyni, nawiązująca do kształtu okrętu. W ten sposób wyrażona jest myśl, że cerkiew to jakby okręt, w którym najpewniej można przepłynąć przez życie, pełne niebezpieczeństw jak wzburzone morze, i osiągnąć zaciszną przystań – Królestwo Niebieskie. Świątynie budowane na planie krzyża wskazują na krzyż Chrystusowy, jako znak zwycięstwa nad grzechem. Z kolei te wznoszone na planie koła symbolizują nieskończoność i wieczność Cerkwi Chrystusowej. Od najdawniejszych czasów cerkwie wieńczone są kopułami, płaskimi lub cebulastymi. Symbolizują one firmament niebieski, Boga, świat anielski, oraz świętych. Cebulasty, podobny do płomienia świecy kształt kopuł symbolizuje płomienność modlitwy i dążenie wiernych ku Bogu.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Cerkwie prawosławne na wzór świątyń starotestamentowych podzielona jest na trzy części: przedsionek, część środkową i ołtarz. Przedsionek to zachodnia część świątyni, zwykle oddzielona od części środkowej. Środkowa i najobszerniejsza część nosi nazwę nawy głównej, gdzie wierni stoją podczas nabożeństwa. Tutaj znajduje się miejsce dla chóru, a przed świętymi ikonami poumieszczane są świeczniki, służące do zapalania świec. Świątynie, oprócz światła słonecznego, oświetlane są żyrandolem panikadiłem zawieszonym u sklepienia. Ołtarz jest najważniejszą częścią cerkwi. Nazwa pochodzi od łacińskiego altare i oznacza wysoki stół ofiarny – żertwiennik. Odpowiada on ,,świętemu świętych” w świątyni jerozolimskiej i jest oddzielony od nawy głównej ikonostasem. Ołtarz symbolizuje ,,niebo na ziemi”, ,,mieszkanie Boga”. W jego wnętrzu znajdują się: prestoł, żertwiennik, oraz ,,górne miejsce”. Prestoł, czyli ,,tron Boży”, to najważniejsza część wyposażenia świątyni i najświętsze miejsce, przebywa na nim w św. darach Eucharystii sam Jezus Chrystus.


Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 Leader. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Projekt zrealizowany przez Stowarzyszenie Metamorphosis. Instytucja zarządzająca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-13 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi